Hà Nội vinh dự là một trong những cái nôi của cách mạng; nơi thành lập chi bộ Đảng đầu tiên (Chi bộ 5D Hàm Long) và cũng là Đảng bộ được thành lập sớm nhất cả nước. Ngày 17/3/1930, tại nhà số 42 phố Hàng Thiếc, Ban Chấp hành lâm thời của Đảng bộ Hà Nội được thành lập, đánh dấu mốc lịch sử ra đời của đảng bộ đầu tiên trong cả nước và ra đời ngay tại Hà Nội - nơi tập trung bộ máy chính quyền của thực dân Pháp và phong kiến lúc bấy giờ, đã tạo dấu mốc quan trọng trong quá trình phát triển của phong trào cách mạng Việt Nam. Ông Nguyễn Đức Hà, nguyên Vụ trưởng Vụ Cơ sở Đảng, Ban Tổ chức Trung ương khẳng định: "Khi Đảng bộ Hà Nội được thành lập đã đánh dấu phong trào cách mạng của Hà Nội chuyển từ tự phát sang tự giác. Đây là dấu mốc cực kỳ quan trọng, phong trào cách mạng của Hà Nội đã có một tổ chức Đảng thống nhất lãnh đạo và tổ chức Đảng ở Hà Nội lại rất gần Trung ương, cho nên có vai trò rất lớn đối với phong trào cách mạng chung của cả nước".
Không chỉ mang ý nghĩa riêng với Hà Nội, sự ra đời của Đảng bộ Thủ đô còn tạo sức lan tỏa mạnh mẽ đối với phong trào cách mạng ở nhiều địa phương. Cùng với các cao trào 1930-1931, 1936-1939, tổ chức Đảng ở Hà Nội đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của phong trào cách mạng, tạo tiền đề cho sự ra đời của các đảng bộ ở Hà Đông, Sơn Tây và nhiều địa phương khác.
Ngay từ những ngày đầu, Đảng bộ Hà Nội đã thể hiện rõ bản lĩnh chính trị và ý chí chiến đấu kiên cường. Trong suốt 15 năm từ 1930 đến 1945, dù bị thực dân Pháp đàn áp khốc liệt, nhiều cán bộ, đảng viên bị bắt, bị tù đày, song tổ chức Đảng ở Hà Nội vẫn liên tục được khôi phục, củng cố, lãnh đạo phong trào cách mạng phát triển. Từ thực tiễn đấu tranh đó, PGS, TS Nguyễn Danh Tiên, Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng cho rằng, Đảng bộ Hà Nội đã trưởng thành nhanh chóng, trực tiếp lãnh đạo nhân dân chuẩn bị lực lượng, nắm thời cơ giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
“Thành ủy Hà Nội đã lãnh đạo kiên trì, khôi phục tổ chức Đảng và phong trào cách mạng, phát động quần chúng tham gia các phong trào 30-31 và 36-39; tích cực xây dựng an toàn khu, đẩy mạnh công tác vận động nhân dân và binh lính địch, chuẩn bị mọi mặt để khởi nghĩa từng phần, tiến lên tổng khởi nghĩa. Trên cơ sở đó ngày 16/8/1945, Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội được thành lập đã lãnh đạo nhân dân Thủ đô cùng nhân dân cả nước làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Và từ đây Hà Nội đã trở thành Thủ đô của một quốc gia độc lập, có chủ quyền, tạo ra những thế và lực mới cho phong trào cách mạng”.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, Đảng bộ Hà Nội tiếp tục lãnh đạo nhân dân xây dựng chính quyền cách mạng, bảo vệ thành quả non trẻ của đất nước. Trong những năm kháng chiến, Hà Nội đã khắc ghi tinh thần “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”, chiến đấu quả cảm vì từng mái nhà, góc phố, từng con đường của Thủ đô. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, quân và dân Hà Nội đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ giam chân địch, bảo vệ cơ quan đầu não cách mạng. Đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Thủ đô lại một lần nữa viết nên bản anh hùng ca với chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không” năm 1972. Cũng từ mảnh đất này, nhiều phong trào cách mạng tiêu biểu ra đời và lan tỏa mạnh mẽ trên cả nước như “Ba sẵn sàng”, “Ba đảm đang”, “Tay búa tay súng”, “Tay cày tay súng”, “Ba quyết tâm”..., góp phần quan trọng vào sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. PGS.TS Nguyễn Chí Mỳ, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội nhấn mạnh: “Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, Trung ương giao cho Hà Nội giữ chân thực dân Pháp 30 ngày đêm, Hà Nội đã xuất sắc giữ 60 ngày đêm và tiêu diệt một lực lượng của địch. Tiếp theo Hà Nội đã thực hiện xuất sắc lời di chúc thiêng liêng của Bác, dốc lòng, dốc sức chi viện cho cách mạng Việt Nam, sức người sức của góp lên cuộc đại thắng mùa xuân năm 1975”.
Bước vào thời kỳ hòa bình, đổi mới và hội nhập, Đảng bộ Hà Nội tiếp tục phát huy truyền thống của Thủ đô anh hùng, kiên trì mục tiêu xây dựng Đảng bộ trong sạch, vững mạnh, tiêu biểu, kiểu mẫu. Cùng với công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, Hà Nội tập trung phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, gìn giữ và bồi đắp nét thanh lịch, văn hiến của đất kinh kỳ. Những nỗ lực đó đã góp phần tạo dựng vị thế ngày càng nổi bật của Thủ đô trên trường quốc tế. Hà Nội vinh dự được UNESCO trao tặng danh hiệu “Thành phố vì hòa bình”, đồng thời được bạn bè quốc tế ghi nhận là “Thành phố của lương tri và phẩm giá con người”. GS.TS Phùng Hữu Phú, nguyên Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Hà Nội cho rằng: “Đảng bộ Hà Nội đã biết khéo kết hợp, phát huy tối đa nguồn lực tại chỗ, đồng thời không ngừng mở rộng quan hệ hợp tác, sự ủng hộ phối hợp của các địa phương. Hà Nội đi tiên phong trong việc xây dựng, mở rộng các quan hệ quốc tế, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài lớn nhất; Thiết lập quan hệ ngoại giao với 110 nước, quan hệ kinh tế thương mại với 200 nước và vùng lãnh thổ, tạo ra nguồn lực tổng hợp rất lớn để Hà Nội phát triển. Hiện nay Hà Nội đang tiến quân vào đổi mới sáng tạo. Đấy là những nét rất đặc sắc, riêng có mà cái tài là Đảng bộ đã biết khai thác, phát huy sức mạnh đó”.
Năm 2026, trước bối cảnh mới và những yêu cầu mới đặt ra, việc thành phố Hà Nội khẩn trương nghiên cứu, đề xuất sửa đổi Nghị quyết số 15 của Bộ Chính trị và sửa đổi Luật Thủ đô năm 2024 đồng bộ với việc xây dựng Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm sẽ tạo nền tảng chính trị, pháp lý vững chắc để giải quyết các điểm nghẽn, quản trị rủi ro và kiến tạo phát triển, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số. Đặt trong tổng thể, việc hoàn thiện trụ cột thể chế và quy hoạch trở thành lợi thế cạnh tranh khu vực và quốc tế, đồng thời tạo thế và lực để Hà Nội thể hiện vai trò trung tâm, đầu tàu, tạo nền tảng và động lực cho sự phát triển, xứng đáng với niềm tin yêu của cả nước và bạn bè quốc tế.
Với ý chí, quyết tâm cao của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận, chung sức của nhân dân, Thủ đô Hà Nội sẽ từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”; phát triển bền vững, toàn diện, trở thành thành phố đáng sống, kết nối toàn cầu, xứng đáng là trung tâm, đầu tàu của cả nước, đáp ứng kỳ vọng của Trung ương và niềm tin của nhân dân cả nước.